ช่วงนี้มีกระแสละครดังออกมา และในฉากละครนั้น   ในละครเรื่องนั้น มีการแข่งขันกันทุกวิถีทางเพื่อให้ได้สมบัติของคนอื่นมาเป็นของตน   ฉะนั้น คำกล่าวที่ว่าเรื่องเงินเรื่องทองไม่เข้าใครออกใครก็ยังใช้ได้อยู่   เราคงปฏิเสธไม่ได้ว่า ในยุคนี้ เพียงแค่ปัจจัยสี่น่าจะไม่เพียงพอต่อการดำรงชีพในสังคมปัจจุบัน   และประเทศไทยก็กำลังก้าวเข้าสู่ยุคสังคมสูงวัยแล้ว ซึ่งอัตราการเกิดและการเข้าสู่วัยทำงานลดน้อยลง   ทำให้คนที่มีทรัพย์สิน เงินทอง บ้าน ที่ดิน รถยนต์ หุ้น ซึ่งอาจแต่งงานแล้วไม่อยากมีบุตร หรือไม่แต่งงาน อยู่เป็นโสด  เมื่อเวลาผ่านไปนานวันเข้า ทรัพย์สินที่ทำมาหากินได้มาและเก็บหอมรอมริบไว้มีเพิ่มพูนขึ้นมาก แต่อยู่ตัวคนเดียว แล้ว “มรดก” จะเอาไปไว้ไหน   วันนี้เลยมาทำความเข้าใจกันเรื่องมรดกหรือทรัพย์มรดกกันว่า มีความสำคัญอย่างไร

มรดก หรือ ทรัพย์มรดก คืออะไร

คำว่า “มรดก” หรือ “ทรัพย์มรดก” หมายถึง ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย ตลอดจนถึงสิทธิและหน้าที่ รวมถึงความรับผิดชอบต่าง ๆ ด้วย ทรัพย์มรดกจะตกทอดไปยังทายาทได้ก็ต่อเมื่อบุคคลนั้นถึงแก่ความตายไปแล้ว   ผู้ที่เป็นเจ้าของมรดก เรียกว่า “เจ้ามรดก”   ส่วนทรัพย์สินสิ่งของและเงินทองต่างๆ เรียกว่า ทรัพย์มรดก   หากมีหลายชนิดเราเรียกต่อไปอีกว่า กองมรดก

สาระสำคัญของมรดกที่เราควรรู้มีอะไรบ้าง มาดูกัน

ทรัพย์สินคืออะไร

ทรัพย์สิน คือ ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย สิทธิหน้าที่และความรับผิดชอบ   และที่สำคัญจะเป็นมรดกได้ ทรัพย์สินนั้นต้องเป็นของผู้ตายอยู่แล้วในเวลาที่ถึงแก่ความตาย เช่น บัญชีเงินฝากในธนาคาร บ้าน ที่ดิน แก้วแหวน ทองคำ หุ้น เป็นต้น   แต่มีทรัพย์บางประการที่กฎหมายถือว่าไม่เป็นทรัพย์มรดก เพราะได้มาเพราะความตาย เช่น เงินบำนาญตกทอด เงินทุนสงเคราะห์เพื่อช่วยเหลืองานศพ เงินชดเชยที่เกิดจากความตาย เงินประกันชีวิต เป็นต้น

ทายาทคืออะไร

ทายาท คือ ผู้มีสิทธิรับมรดก โดยมรดกจะตกทอดสู่ทายาทตามสิทธิตามกฎหมายหรือเรียกว่า ทายาทโดยธรรม และทายาทอีกประเภทหนึ่งเรียกว่า ทายาทโดยพินัยกรรม
 

ทายาทมีกี่ประเภท

1. ทายาทโดยธรรม 

ทายาทโดยธรรม คือ บุคคลที่มีสิทธิโดยธรรมชาติที่จะได้รับมรดกในฐานะทายาทตามที่กฎหมายบัญญัติ ซึ่งถูกกำหนดไว้ให้มี 6 ลำดับ คือ

1. ผู้สืบสันดาน หมายถึง ญาติผู้สืบสายโลหิตโดยตรงลงไปของเจ้ามรดก คือ บุตร หลาน เหลน เป็นต้น   ทายาทชั้นนี้รวมถึงบุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนรับรองตามกฎหมายด้วย และรวมถึงบุตรนอกสมรสที่บิดาได้จดทะเบียนรับรองว่าเป็นบุตรหรือศาลมีคำพิพากษา หรือต่อมาภายหลังบิดาและมารดาจดทะเบียนสมรสกัน
2. บิดา มารดา คือ บิดา มารดาผู้ให้กำเนิด แต่ไม่รวมถึงบิดา มารดาในฐานะผู้รับบุตรบุญธรรม
    
3. พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน หมายถึง พี่หรือน้องที่เกิดกับบิดาและมารดาเดียวกัน พี่น้องท้องเดียวกัน คลานตามกันมานั่นเอง
    
4. พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดาเดียวกัน กรณีนี้เป็นพี่น้องกันแต่อาจจะมีพี่น้องร่วมมารดาเดียวกัน แต่คนละบิดา หรือเป็นพี่น้องร่วมบิดาเดียวกันแต่คนละมารดา คือพ่อเดียวกันแต่คนละแม่ หรือแม่เดียวกันแต่คนละพ่อนั่นเอง
    
5. ปู่ย่าตายาย หมายถึง เป็นญาติของเจ้ามรดกที่สืบสายโลหิตขึ้นไปซึ่งเจ้ามรดกมีสถานะเป็นหลาน ถ้าเป็นปู่ย่าก็เป็นพ่อหรือแม่ของพ่อเจ้ามรดกโดยตรงเท่านั้น   ส่วนตากับยายนั้นเป็นพ่อหรือแม่ของแม่ของเจ้ามรดกเท่านั้น   ไม่นับปู่ย่าตายายคนอื่น ๆ ที่คนไทยเราอาจเรียกกันเพราะมีฐานะอาวุโสกว่า
    
6. ลุงป้าน้าอา เป็นทายาทลำดับสุดท้ายตามหลักทายาทโดยธรรมตามที่กฎหมายกำหนด  ซึ่งหมายถึงผู้ที่เป็นพี่หรือน้องของบิดาหรือมารดาของเจ้ามรดกโดยตรงเท่านั้น
    

2. ทายาทโดยพินัยกรรม ถือเป็นทายาทที่มีสิทธิที่รับมรดกอีกประเภทหนึ่ง   ผู้ที่ถูกระบุชื่อลงในพินัยกรรมย่อมถือว่าเป็นผู้มีสิทธิที่จะรับมรดกตามคำสั่งเสียที่เขียนระบุไว้   พินัยกรรมเป็นคำสั่งหรือเจตนาของเจ้ามรดกที่ทำไว้เพื่อจัดการเรื่องทรัพย์สินของตนเองนั้น หรือสั่งไว้ให้ดำเนินการในเรื่องต่าง ๆ หลังจากที่ตนเสียชีวิตลงแล้ว   พินัยกรรมจึงเป็นนิติกรรมอย่างหนึ่งที่ต้องอาศัยความถูกต้องสมบูรณ์ตามหลักกฎหมายนิติกรรมเช่นเดียวกัน   พินัยกรรมได้มีด้วยกันทั้งสิ้น 5 รูปแบบด้วยกัน คือ 

1. แบบธรรมดา ต้องทำเป็นหนังสือ โดยจะเขียนหรือพิมพ์ก็ได้ ระบุวันที่ให้ชัดเจน พร้อมลงลายมือชื่อผู้เป็นเจ้าของทรัพย์สินหรือผู้ทำพินัยกรรม ที่สำคัญให้ระบุชื่อสกุลผู้พิมพ์ พร้อมทั้งมีพยานรับรองการทำพินัยกรรมอย่างน้อย 2 คนอีกด้วย
    
2. แบบเขียนเองทั้งฉบับ ผู้ทำพินัยกรรมต้องเขียนด้วยลายมือของตนเองทั้งฉบับจะพิมพ์ไม่ได้ ลงวันเดือนปีที่ทำให้ชัดเจน และลงลายมือชื่อของตนเองด้วยเป็นสำคัญ จะมีพยานหรือไม่มีก็ได้
    
3. แบบเอกสารฝ่ายเมือง ผู้ทำพินัยกรรมต้องไปที่หน่วยงานราชการ เช่น อำเภอหรือเขต แสดงความประสงค์ต่อเจ้าหน้าที่ของรัฐ พร้อมทั้งลงลายมือชื่อและต้องนำพยานมา 2 คน ซึ่งเป็นแบบตามที่ทางราชการกำหนด
    
4. แบบเอกสารลับ ต้องทำเป็นหนังสือจะเขียนหรือจะพิมพ์เอาก็ได้ พร้อมทั้งผู้ทำต้องลงลายมือชื่อ ใส่ซองปิดผนึกพร้อมทั้งลงลายมือชื่อกำกับตรงที่ปิดผนึก และนำไปให้เจ้าพนักงานของรัฐที่เขตหรือที่อำเภอ เพื่อจดถ้อยคำประทับตราไว้บนซอง พร้อมลงลายมือชื่อ วัน เดือน ปี
    
5. แบบทำด้วยวาจา กรณีมีพฤติการณ์พิเศษ อาทิ ในภาวะการสงครามตกอยู่ในอันตรายใกล้ความตาย ผู้ทำสามารถแสดงเจตนาต่อพยาน 2 คน แล้วพยานทั้งสองต้องรีบนำความนั้นมาแจ้งต่อเจ้าพนักงานรัฐโดยเร็วเพื่อบันทึกข้อมูลพร้อมลงลายมือชื่อ

การรับมรดกของทายาทแต่ละลำดับเป็นอย่างไร

แม้จะมีทายาทโดยธรรมอยู่หลายลำดับ แต่ ไม่ได้หมายความว่าทุกลำดับจะได้รับมรดกพร้อมกัน
กฎหมายกำหนดว่า “ญาติสนิทตัดญาติห่าง” หมายถึง ทายาทในลำดับต้นจะมีสิทธิรับมรดกก่อน
ญาติที่อยู่ลำดับถัดมาจะมีสิทธิรับมรดกก็ต่อเมื่อไม่มีทายาทในลำดับที่สูงกว่า

ตัวอย่างการแบ่งมรดกของทายาทโดยธรรม

ตัวอย่างเช่น
นายทองเสียชีวิต มีทรัพย์สินมรดกจำนวน 3,000,000 บาท และมีทายาทดังนี้

• บุตรชาย 1 คน (ลำดับที่ 1)
• บิดา และมารดา (ลำดับที่ 2)

ในกรณีนี้ ทายาทลำดับที่ 1 และ 2 มีสิทธิรับมรดกร่วมกัน ส่วนพี่น้องของนายทอง (ลำดับที่ 3) จะไม่มีสิทธิ เนื่องจากมีญาติในลำดับที่สูงกว่าอยู่

ดังนั้น ผู้รับมรดกคือ

• บุตรชาย 1 ล้านบาท
• บิดา 1 ล้านบาท
• มารดา 1 ล้านบาท

ทายาทโดยธรรมประเภทคู่สมรสคือใคร

นอกจากญาติทางสายโลหิตแล้ว คู่สมรสที่ถูกต้องตามกฎหมาย ก็ถือเป็นทายาทโดยธรรมเช่นกัน ถึงแม้จะไม่มีสายเลือดเดียวกัน แต่กฎหมายให้สิทธิเทียบเท่ากับญาติ

ส่วนแบ่งของคู่สมรสจะมากหรือน้อย ขึ้นอยู่กับว่ามีญาติในลำดับใดร่วมรับมรดกอยู่หรือไม่
โดยหลักแล้ว คู่สมรสจะได้รับส่วนแบ่ง ในสัดส่วนเท่ากับทายาทลำดับที่มีสิทธิร่วมรับมรดก

ตัวอย่างการแบ่งมรดกระหว่างคู่สมรสและญาติ

จากกรณีเดิม นายทองมี

• บุตรชาย 1 คน (ลำดับ 1)
• บิดา และมารดา (ลำดับ 2)
• ภรรยา (คู่สมรสที่ชอบด้วยกฎหมาย)

ดังนั้น ทายาทที่มีสิทธิรับมรดกคือ บุตรชาย, บิดา, มารดา และภรรยา
ทั้งหมดจะได้รับมรดกเท่ากันคนละส่วน

แบ่ง 3,000,000 บาท ออกเป็น 4 ส่วน

บุตรชายได้ 750,000 บาท
บิดาได้ 750,000 บาท
มารดาได้ 750,000 บาท
ภรรยาได้ 750,000 บาท

พินัยกรรมคืออะไร

พินัยกรรม หมายถึง การแสดงเจตนาของบุคคลเกี่ยวกับทรัพย์สินหรือกิจการของตนไว้ล่วงหน้า เพื่อให้มีผลบังคับใช้เมื่อเจ้าของพินัยกรรมถึงแก่ความตายแล้ว
กล่าวง่าย ๆ คือ เป็นเอกสารที่บอกไว้ว่า “ใครจะได้รับทรัพย์สินอะไร” หลังจากผู้ทำพินัยกรรมเสียชีวิต ซึ่งจะมีผลก็ต่อเมื่อผู้นั้นสิ้นชีวิตลงจริง ๆ เท่านั้น

การทำพินัยกรรมจะต้องปฏิบัติตามรูปแบบที่ กฎหมายกำหนดไว้อย่างเคร่งครัด มิฉะนั้นพินัยกรรมอาจเป็นโมฆะและไม่สามารถใช้ได้ตามกฎหมาย

ผู้ที่จะทำพินัยกรรมได้ต้องมีคุณสมบัติอย่างไร

กฎหมายกำหนดให้ผู้ทำพินัยกรรมต้องมีคุณสมบัติครบถ้วน ดังนี้

1. มีอายุไม่ต่ำกว่า 15 ปีบริบูรณ์
2. ไม่เป็นบุคคลที่ศาลมีคำสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ

หากผู้ทำพินัยกรรมยังไม่บรรลุนิติภาวะตามเกณฑ์ หรือถูกศาลสั่งให้เป็นบุคคลไร้ความสามารถ พินัยกรรมที่ทำขึ้นจะไม่มีผลทางกฎหมาย

พินัยกรรมมีกี่แบบ

กฎหมายกำหนดให้พินัยกรรมสามารถทำได้เพียงบางรูปแบบเท่านั้น เพื่อความชัดเจนและป้องกันการปลอมแปลง ผู้ทำพินัยกรรมสามารถเลือกได้ตามความสะดวกและสถานการณ์ของตน โดยแบ่งออกเป็น 5 ประเภทหลัก ๆ ดังนี้

1. พินัยกรรมแบบธรรมดา

พินัยกรรมที่ผู้ทำเขียนเองทั้งหมดด้วยลายมือ ตั้งแต่ต้นจนจบ พร้อมลงลายมือชื่อกำกับไว้ ถือเป็นแบบที่นิยมมาก เพราะทำได้ง่ายและเป็นส่วนตัว

2. พินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง [H3]

จัดทำขึ้นต่อหน้าเจ้าหน้าที่รัฐ เช่น นายอำเภอ หรือปลัดอำเภอ โดยมีพยานสองคนร่วมลงชื่อรับรอง เหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการให้เอกสารมีความถูกต้องตามขั้นตอนราชการ

3. พินัยกรรมแบบเอกสารลับ

ผู้ทำพินัยกรรมเขียนหรือพิมพ์เอกสารไว้โดยไม่เปิดเผยเนื้อหา แล้วนำส่งให้เจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองรับรองต่อหน้าพยาน เป็นรูปแบบที่ให้ความเป็นส่วนตัวสูง เพราะไม่มีใครทราบเนื้อหาในพินัยกรรมจนกว่าจะเปิดหลังเสียชีวิต

4. พินัยกรรมแบบทำด้วยวาจา 

ใช้ได้เฉพาะในกรณีฉุกเฉิน เช่น ผู้ทำพินัยกรรมเจ็บป่วยใกล้ตาย หรืออยู่ในสถานการณ์ที่ไม่สามารถเขียนได้ โดยต้องมีพยานอย่างน้อยสองคนรับฟังและรับรองคำพูดไว้

5. พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับ 

ลักษณะคล้ายพินัยกรรมแบบธรรมดา แต่เน้นว่า “ต้องเป็นลายมือของผู้ทำทั้งหมด” ห้ามพิมพ์หรือให้ผู้อื่นเขียนแทน เพื่อให้แน่ใจว่าผู้ทำพินัยกรรมมีเจตนาจริง

ไม่มีทายาทรับมรดก มรดกจะตกไปที่ใครตามกฎหมาย

ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1623 บัญญัติไว้ชัดเจนว่า

“เมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตายโดยไม่มีทายาท ไม่ว่าจะโดยธรรมหรือโดยพินัยกรรม ทรัพย์มรดกทั้งหมดจะตกเป็นของแผ่นดิน”

กล่าวคือ หากบุคคลใดเสียชีวิตโดย ไม่มีผู้รับมรดกตามพินัยกรรม และ ไม่มีทายาทโดยธรรมเหลืออยู่เลย ทรัพย์สินทั้งหมดของผู้ตายจะตกเป็นของ รัฐหรือแผ่นดินไทย เพื่อให้ทางราชการนำไปใช้ประโยชน์ต่อสาธารณะ

ไม่มีทายาท หมายความว่าอย่างไร

คำว่า “ไม่มีทายาท” หมายถึง

• ไม่มีผู้สืบสันดาน (เช่น บุตร หลาน เหลน)
• ไม่มีบิดา มารดา
• ไม่มีพี่น้อง ปู่ ย่า ตา ยาย หรือลุง ป้า น้า อา
• ไม่มีคู่สมรสโดยชอบด้วยกฎหมาย

เมื่อบุคคลเหล่านี้ไม่มีอยู่หรือถึงแก่กรรมไปก่อนเจ้ามรดกทั้งหมดแล้ว กฎหมายจึงถือว่า “ไม่มีทายาท”

ถ้ามีบางญาติอยู่ แต่ไม่เข้าเกณฑ์ทายาทตามกฎหมาย จะได้รับมรดกไหม

แม้บุคคลนั้นจะเป็นญาติห่าง ๆ เช่น ลูกพี่ลูกน้อง หลานของน้า หรือเพื่อนสนิท หากไม่ได้อยู่ใน ลำดับทายาทโดยธรรมทั้ง 6 ลำดับ ก็ ไม่มีสิทธิ์รับมรดกตามกฎหมาย กรณีนี้ มรดกจะตกเป็นของแผ่นดินทันที

รัฐจัดการมรดกอย่างไรเมื่อไม่มีทายาท

เมื่อศาลมีคำสั่งให้ทรัพย์มรดกตกเป็นของแผ่นดิน กระทรวงการคลังจะเป็นผู้รับผิดชอบในการจัดการทรัพย์สิน โดยมีขั้นตอนดังนี้

1. ตั้งผู้จัดการมรดก เพื่อดำเนินการรวบรวมทรัพย์สินทั้งหมดของผู้ตาย
2. ชำระหนี้สินและภาระผูกพันต่าง ๆ ของผู้ตายให้เรียบร้อยก่อน
3. ทรัพย์สินที่เหลือจะตกเป็นของแผ่นดิน และอยู่ภายใต้การดูแลของกรมธนารักษ์ เพื่อใช้ประโยชน์แก่ส่วนรวม

หากมีพินัยกรรมระบุให้บุคคลอื่นที่ไม่ใช่ญาติ จะยังได้มรดกหรือไม่

หากเจ้ามรดกได้ทำ พินัยกรรมระบุผู้รับมรดกไว้ล่วงหน้า แม้บุคคลนั้นจะไม่ใช่ญาติ เช่น เพื่อนสนิท หรือองค์กรการกุศล กฎหมายก็จะให้ทรัพย์สินตกแก่บุคคลหรือหน่วยงานนั้นตามเจตนาของผู้ตาย

แต่หากไม่มีพินัยกรรมเลย และไม่มีทายาทตามกฎหมาย มรดกจะตกเป็นของแผ่นดินโดยอัตโนมัติ

นอกจากนั้น ในเรื่องของมรดกนี้ ยังมีอีกหลายประเด็นที่ควรระวังกันไว้ให้ดี เช่น ในเรื่องการเสียสิทธิในการรับมรดก การกำจัดมิให้รับมรดก การตัดมิให้รับมรดก การสละมรดก เป็นต้น   และที่สำคัญ การจัดแบ่งทรัพย์มรดกนั้นต้องคำนึงถึงการจัดการเรื่องทรัพย์สินระหว่างสามีและภรรยาตามกฎหมายครอบครัวด้วยว่า อะไรเป็นสินส่วนตัวและอะไรเป็นสินสมรส รวมทั้งประเด็นที่บิดามารดาและคู่สมรสตามกฎหมายก็มีสถานะพิเศษที่เป็นทายาทรับมรดกในชั้นบุตรได้เช่นกันครับ   สุดท้ายปลายทางแล้ว หากมรดกที่ไม่มีผู้รับ กรณีที่ไม่มีทายาทเลยหรือทายาทโดยธรรมหมดสิทธิรับมรดกไม่ว่าด้วยเหตุใด ๆ ก็ตาม และไม่มีทายาทโดยพินัยกรรม หรือไม่มีการตั้งมูลนิธิตามพินัยกรรม มรดกของบุคคลนั้นก็ให้ตกเป็นของแผ่นดิน

สรุปแล้ว หากมีทรัพย์สินเงินทองได้มาจากการทำมาหากิน เก็บหอมรอมริบไว้จนทรัพย์สมบัตินั้นเพิ่มพูนขึ้นมาก แต่สุดท้ายแล้วกลับไม่รู้จะให้ใครหรือว่าไม่มีใครสืบทอดดูแลทรัพย์สินแทนตนเอง ทรัพย์สินนั้นก็จะตกเป็นของแผ่นดินนั่นเอง   มีวลีหนึ่งในละครที่สะท้อนว่า “คนเรามีเวลาแค่ 3 วันเท่านั้นคือ เมื่อวานนี้ ซึ่งเราได้ถูกใช้ไปแล้ว วันนี้วันที่เรากำลังใช้มันอยู่ และวันพรุ่งนี้ซึ่งไม่รู้ว่าเราจะมีโอกาสได้ใช้มันรึเปล่า“   ฉะนั้นการเตรียมตัวหรือเตรียมความพร้อมไว้จึงเป็นสิ่งที่ดี   การทำพินัยกรรมก็มิได้เป็นการลดทอนอายุตัวเองตามความเชื่อแต่อย่างไร แต่เป็นการเตรียมตัวไม่ประมาทในชีวิตมากกว่า รวมทั้งเป็นการดีที่จะมอบทรัพย์สินให้กับคนที่เราไว้ใจที่จะดูแลต่อจากเราได้

บทความโดย:  นคร  วัลลิภากร